Depresja – objawy i diagnostyka

Depresja – objawy i diagnostyka
Depresja to zaburzenie psychiczne charakteryzujące się obniżeniem nastroju, utratą zainteresowań i odczuwania przyjemności, spadkiem energii i poczucia własnej wartości, przeświadczeniem o własnej winie za wszelakie zdarzenia, zaburzeniami snu i apetytu oraz trudnościami w koncentracji. Depresji często towarzyszą objawy lęku. Zaburzenie może być przewlekłe lub nawracające. Okres nasilenia objawów doprowadza do ograniczenia normalnego funkcjonowania i wypełniania swoich obowiązków. Najgroźniejszym powikłaniem depresji są próby samobójcze. Blisko 1 milion osób rocznie dokonuje zamachu na swoje życie z tego powodu.
 
Przyczyny depresji
 
Etiologia choroby jest wieloczynnikowa. Depresję mogą powodować różne czynniki bio-psycho-społeczne. Do czynników biologicznych zaliczamy skłonności dziedziczone w genach, zaburzenia neuroprzekaźnictwa w mózgu, obecność chorób somatycznych, bądź też uzależnień od środków psychoaktywnych i stosowanie pewnych leków. Czynnikami psychologicznymi odgrywającymi dużą rolę w etiologii choroby są np. wydarzenia traumatyczne, „niezdrowe” relacje wewnątrzrodzinne. Istotny jest także aspekt społeczny obejmujący wsparcie społeczne, sytuację w szkole, w pracy, warunki materialne oraz poczucie samotności. Należy mieć na uwadze, że u jednej osoby można stwierdzić (i często stwierdza się) kilka czynników powodujących depresję [1].
 
Depresja w liczbach
 
Z depresją zmaga się około 3-4% populacji. Choroba częściej dotyczy kobiet niż mężczyzn – w każdej grupie wiekowej. Epizody depresyjne częściej występują u osób z wyższym wykształceniem i mieszkających w miastach [2]. Depresja występuje również u dzieci. Stwierdzana jest u 1% dzieci w wieku przedszkolnym powyżej 2 i 3 r.ż., a u 2% w grupie dzieci w wieku 6-12 lat [3]. Co ciekawe, szacuje się, że około 50% pacjentów z depresją nigdy nie trafi do psychiatry [2]...
 
Podział depresji
 
Istnieje wiele rodzajów depresji. Najprostszy podział obejmuje depresję bez epizodu maniakalnego i depresję z epizodem maniakalnym (choroba afektywna dwubiegunowa) [5]. W depresji stwierdza się triadę poznawczą autorstwa Aarona Becka, czyli występowanie negatywnych myśli dotyczących siebie, otoczenia i przyszłości [1]. Depresję bez epizodu maniakalnego cechują poniższe objawy:
  • obniżenie nastroju, smutek, bezsilność (nawet w zakresie czynności higienicznych),
  • ograniczenie aktywności życiowej, utrata zainteresowań (które wcześniej dawały satysfakcję),
  • niechęć do pracy, pogorszenie pamięci, zdolności skupienia się,
  • niemożność przeżywania przyjemności (anhedonia) i radości,
  • trudności w samodzielnym podejmowaniu decyzji,
  • napady płaczu i impulsywności, drażliwość, zmienność emocjonalna,
  • zwiększenie męczliwości i zespół przewlekłego zmęczenia,
  • niska samoocena, negatywna ocena swojej przeszłości, poczucie niskiej wartości, bycia niepotrzebnym,
  • możliwe wystąpienie urojeń depresyjnych związanych z poczuciem winy, grzesznością, bycia karanym, potępionym, nihilistycznych (brak sensu i perspektyw na dalsze życie), hipochondrycznych i katastroficznych,
  • odczuwanie lęku nieokreślonego, który potęguje się powoli i zmniejsza; pacjenci mogą „odczuwać lęk w klatce piersiowej”, „wewnętrzny niepokój” [1]
Najbardziej dramatycznymi dla pacjenta i dla jego bliskich są narastające odczucia braku sensu życia, wszechogarniającej beznadziejności oraz rozmyślania o śmierci. Pacjent wyraża swoje pragnienia o śmierci różnymi stwierdzeniami np. „dobrze by było, gdybym zniknął”, „dobrze by było gdybym się więcej nie obudził” lub rozważa próbę samobójcza i ostatecznie dokonuje zamachu na swoje życie. Pojawienie się myśli samobójczych jest niezależne od woli. Trudno sobie z nimi poradzić, stąd konieczna jest pomoc bliskiej, życzliwej osoby. Gdy jego wołanie o pomoc nie zostanie prawidłowo zinterpretowane, chory rozpoczyna planowanie sposobu odebrania sobie życia (co określamy mianem tendencji samobójczych) lub też popełnia samobójstwo nagle [1, 4].
 
Do objawów, które współwystępują z depresją zalicza się:
  • spadek popędu płciowego (zainteresowania bliskością), zaburzenia cyklu miesiączkowego,
  • dobowe wahania samopoczucia (trudności ze wstaniem z łóżka, lepsze samopoczucie wieczorem)
  • wzmożony („zajadanie smutku”) lub osłabiony apetyt,
  • zaburzenia snu (senność w ciągu dnia, trudności z utrzymaniem ciągłości snu tzw. płytki sen, zbyt wczesne budzenie się),
  • odczuwanie bólu przewlekłego np. głowy, pleców,
  • zaparcia, suchość w jamie ustnej, pogorszenie stanu skóry [2, 4].
 
Sylwetka pacjenta
 
Pacjent z depresją podczas rozmowy może przejawiać cechy niepokoju ruchowego. Często zmienia pozycje części ciała, manipuluje palcami rąk, wydaje się być „nerwowy”. Jego głos jest monotonny, a tempo wypowiedzi spowolnione. Mimika twarzy jest zubożała, ze smutnym lub napiętym wyrazem. Ruchy pacjenta są powolne, ociężałe [1].
 
Nasilenie depresji
 
W zależności od liczby i nasilenia objawów wyróżniamy depresję łagodną, umiarkowaną i ciężką. Funkcjonowanie osób z depresją łagodną jest utrudnione w nieznacznym stopniu. Choroba „pozwala na” ograniczone pełnienie dotychczasowych ról. W ciężkiej depresji funkcjonowanie jest uniemożliwione przez chorobę. Bardzo mało prawdopodobne, by w tym stopniu depresji osoba była w stanie wykonywać dotychczasowe czynności [4].
Jeżeli objawy depresji łagodnej lub umiarkowanej utrzymują się około 2-4 tygodni, zalecana jest konsultacja psychiatryczne. W przypadku ciężkich objawów konsultacja powinna obyć się bezzwłocznie [1].
 
Podejrzenie depresji może postawić lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, jak również specjalista psychiatra. W psychiatrii jedną z najważniejszych metod diagnostycznych jest prawidłowo zebrany wywiad od pacjenta i jego rodziny, a także obserwacja pacjenta. W diagnostyce depresji mogą być zastosowane różne skale, jak:
  • inwentarz depresji Becka,
  • skala depresji Hamiltona,
  • skala Montgomery-Asberg.
Jednak samo badanie skalami, bez pełnego badania psychiatrycznego nie przesądza o rozpoznaniu. Powyższe skale mogą stanowić uzupełnienie diagnostyki, jak również służą do oceny stopnia nasilenia choroby i obserwowania przebiegu terapii [1].
 
Kryteria diagnostyczne
 
Diagnostyka depresji nie jest zatem łatwą procedurą. Pomocne są kryteria rozpoznawania epizodu depresyjnego według ICD-10:
 
Objawy podstawowe:
  1. Obniżony nastrój
  2. Utrata zainteresowań i zdolności do radowania się
  3. Zmniejszenie energii prowadzące do wzmożonej męczliwości i zmniejszenia aktywności.
 
Objawy dodatkowe:
  1. Osłabienie koncentracji i uwagi.
  2. Niska samoocena i mała wiara w siebie
  3. Poczucie winy i małej wartości (nawet w epizodach o łagodnym nasileniu)
  4. Pesymistyczne, czarne widzenie przyszłości
  5. Myśli i czyny samobójcze
  6. Zaburzenia snu
  7. Zmniejszony apetyt
 
Dla stwierdzenia pełnego epizodu depresji konieczne jest stwierdzenie co najmniej 2 objawów podstawowych (obniżony nastrój nie musi być jednym z nich) i 2 objawów dodatkowych. Objawy utrzymują się przez okres co najmniej 2 tygodni lub krócej, jeśli objawy osiągają bardzo duże nasilenie i narastają szybko [6].
 
W diagnostyce nie wolno pominąć oceny objawów towarzyszących, jak lęk i stan somatyczny. Warto wykonać podstawowe badania krwi oraz poziom hormonów tarczycy i jeśli istnieje potrzeba – również hormonów płciowych, by wykluczyć chorobę, która może imitować depresję. Zatem w diagnostyce różnicowej depresji należy wziąć pod uwagę wymienionych poniżej chorób, a także wykluczyć efekty uboczne przyjmowanych aktualnie leków [1, 2].
 
Diagnostyka różnicowa
 
Objawy depresyjne występują w różnych chorobach somatycznych, takich jak:
  • choroby układu hormonalnego: choroba Addisona, choroba Cushinga, nadczynność i niedoczynność tarczycy/przytarczyc, hiperaldosteronizm, stan poporodowy, wahania hormonalne związane z miesiączką i antykoncepcją hormonalną
  • choroby zakaźne i zapalne: zespół nabytego niedoboru odporności, mononukleoza, gruźlica, zapalenia płuc, reumatoidalne zapalenie stawów, zespół suchości, toczeń rumieniowaty układowy, zapalenie tętnic skroniowych
  • choroby układu nerwowego: nowotwory, urazy, guzy, choroby naczyniowe mózgu, neuroinfekcje, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, choroba Huntingtona, choroba Wilsona, migrena, padaczka, stwardnienie rozsiane, narkolepsja, kiła układu nerwowego, zespół obturacyjnego bezdechu sennego, postępujące porażenie nadjądrowe
  • niedobory witaminowe: witamina D, C, kwas foliowy, niacyna, tiamina, kobalamina
  • pozostałe choroby: nowotwory, choroby układu krążenia, układu oddechowego, porfiria, okres pooperacyjny, choroby nerek, mocznica, zespół Klinefeltera [2]
dlatego też podczas diagnostyki należy je wykluczyć.
 
Leki mogące powodować stany depresyjne
 
Depresja może być też wywołana przez różne leki i substancje chemiczne. Niektóre z nich obejmują leki powszechnie stosowane w leczeniu chorób somatycznych:
  • przeciwbólowe i przeciwzapalne (ibuprofen, indometacyna) oraz leki opioidowe,
  • przeciwbakteryjne (np. ampicylina, streptomecyna, nifurantonina, tetracykliny),
  • przeciwwirusowe (acyklowir),
  • przeciwgrzybicze (klotrimazol, ketokonazol, metronidazol),
  • nasercowe (propranolol, metylodopa, klonidyna, naparstnica, hydralazyna, betanidyna, dizopyramid, gwanitydyna),
  • stosowane w neurologii (amantadyna, baklofen, lewodopa, bromokryptyna, karbamazepina),
  • psychotropowe (butyrofenony, fenotiazyny),
  • uspokajające i nasenne (barbiturany, benzodiazepiny, wodzian chloralu),
  • steroidowe i hormonalne (kortykosteroidy, prednizon, doustna antykoncepcja hormonalna).
Przyjmowanie substancji psychostymulujących i hamujących łaknienie, jak amfetamina, fenfluramina, amfepramon czy fenmetrazyna stwarza ryzyko wystąpienia depresji [2].
 
Mnogość przyczyn depresji, jak również objawy pokrywające się z obrazem innej choroby utrudniają postawienie diagnozy. Depresja może pozostać nierozpoznana przez dłuższy czas i stać się przyczyną nieporozumień w środowisku chorego, który nierzadko jest odbierany jako osoba leniwa, antypatyczna i niechlujna. Jego cierpienie pozostaje niezrozumiane, a problemy lekceważone, co jeszcze bardziej pogarsza stan psychiczny. Przekonanie chorego do wizyty u psychiatry i podjęcia leczenia staje się sprawą priorytetową w takiej sytuacji.
 
Na podstawie:
  1. Krupka-Matuszczyk I., Matuszczyk M (red.). Psychiatria. Podręcznik dla studentów pielęgniarstwa. Śląski Uniwersytet Medyczny. Katowice 2007
  2. Petit J.R., Sidorowicz S.K. (red.): Psychiatria ratunkowa, Elsevier Urban&Partner, Wrocław 2007
  3. Turno M. One są wśród nas. Dziecko z depresją w przedszkolu i szkole. Ośrodek Rozwoju Edukacji Ministerstwa Edukacji Narodowej. 2010.
  4. Pużyński S. Depresje i zaburzenia afektywne. PZWL. Warszawa 2008
  5. WHO. Depression Fact sheet N°369. October 2015 Dostęp z dn. 29.11.2015
  6. Święcicki Ł. Ramowy program zapobiegania depresji; projekt do dyskusji. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2011
 
 
Majaczenie, nazywane też delirium (od łacińskiego delirare - „bredzić, mówić od rzeczy”), to postać zaburzenia neuropoznawcze... czytaj więcej
Mianem paraliżu sennego określa się niezwykłe doświadczenie utraty kontroli nad mięśniami przy zachowaniu świadomości, przytr... czytaj więcej
Zaburzenia językowe stanowią bardzo rozbudowaną i złożoną rodzinę. Układ nerwowy ciężko pracuje abyśmy mogli, pozornie bezwys... czytaj więcej
Jednym ze sposobów na poradzenie sobie z trudnościami w życiu jest psychoterapia. Dysponujemy wieloma jej rodzajami. Każdy z... czytaj więcej