Tężec

Tężec
Tężec (łac. tetanus) to choroba infekcyjna spowodowana bakterią Clostridium tetani. Jej przetrwalniki obecne są w naszym środowisku, a zakażamy się na skutek zabrudzenia rany materiałem zawierającym Clostridium lub jej przetrwalniki. Choroba jest wywołana przez działanie neurotoksyn bakteryjnych. Głównym objawem są skurcze mięśni twarzy i szczękościsk. Najwięcej niepokoju budzi tężec noworodkowy wynikający z zainfekowania kikuta pępowiny podczas jej przecięcia zabrudzonymi narzędziami. Działania profilaktyczne i edukacja społeczna pozwoliła na zmniejszenie liczby zakażeń w krajach rozwiniętych [1]. Śmiertelność w przypadku rozwiniętej choroby wynosi około 30-60% [2].
 
O bakterii...
 
Clostridium tetani, czyli laseczka tężca to Gram-dodatnia laseczka beztlenowa, powszechnie obecna w glebie, kurzu, wodzie, przewodzie pokarmowym zwierząt [3]. Za infekcję odpowiada toksyna znana pod nazwą tetanospazmina, która szerzy się drogą układu nerwowego (neurotoksyna). Jest oporna na suszenie i środki dezynfekujące. Do infekcji najczęściej dochodzi w okresie letnim [2], a wrotami zakażenia może być nawet banalne otarcie naskórka. Największe ryzyko niosą rany tłuczone, miażdżone, kłute oraz rozległe oparzenia i odmrożenia [3]. Okres wylęgania wynosi od kilku dni do kilku miesięcy (zwykle od 3 dni do 3 tygodni) i zależy od odległości rany od ośrodkowego układu nerwowego [2].
 
Objawy infekcji tężcowej
 
Do zakażeń dochodzi u ludzi w każdym wieku, ale szczególnie niebezpieczeństwo występuje w przypadku noworodków, osób starszych, a także osób pracujących w zetknięciu z glebą i odchodami zwierząt (zwłaszcza koni).
Tężec charakteryzuje się występowaniem skurczami mięśni, początkowo w obrębie twarzy. Obserwowany jest szczękościsk. W miarę progresji choroby, nieznaczne bodźce mogą wywoływać uogólniony napad tężcowy. To z kolei wiedzie do poważnych powikłań i zgonu, jeśli pacjent nie jest leczony. W przypadku tężca noworodkowego – choroba często kończy się śmiercią [1].
W ranie przez którą wniknęły bakterie, raczej nie stwierdza się jakichś charakterystycznych cech zapalnych, a przed wystąpieniem objawów tężca jest najczęściej już zagojona [2].
 
Wyróżniamy trzy postacie tężca: miejscową, uogólnioną i mózgową. W przypadku tężca miejscowego skurcze mięśniowe i prężenia występują jedynie w okolicy zranienia. Cechuje go łagodny przebieg, a objawy samoistnie ustępują po wielu tygodniach [2].

Niestety większość przypadków tężca przebiega w formie uogólnionej. Jej początek zwiastuje złe samopoczucie, wzmożona potliwość, uczucie napięcia mięśni oraz zaburzenia czucia w ranie. Szczególnie znamienite jest wzmożone napięcie mięśni żwaczy, które skutkuje szczękościskiem i „uśmiechem sardonicznym”. Następnie pojawiają się skurcze innych grup mięśniowych i napady bolesnych prężeń (początkowo krótkotrwałe, ale z czasem występujące częściej i trwające dłużej). Niebezpiecznym dla pacjenta z tężcem uogólnionym jest opistotonus, czyli łukowate wygięcie ciała z oparciem na potylicy i piętach, gdyż może skutkować złamaniem kręgosłupa w odcinku piersiowym. Objawami towarzyszącymi jest wysoka gorączka, nadciśnienie tętnicze oraz niedotlenienie mózgu podczas prężeń i inne objawy autonomiczne (w ciężkich przypadkach). Objawy intensywne tężca uogólnionego trwają zwykle 1-2 tygodnie, ustępują stopniowo w przeciągu 2-4 tygodni [2].
 
Postać mózgowa tężca występuje rzadko. Predysponują do niej zranienia głowy i twarzy, a objawy infekcji pojawiają się szybko, bo około 1-2 dni od zranienia. Pacjent prezentuje oznaki uszkodzenia nerwów czaszkowych. Należy wiedzieć, że postać mózgowa tężca może się uogólnić [2].
 
Budzący strach tężec noworodkowy to postać tężca uogólnionego występującego u dzieci około 3-14 dni po urodzeniu. Za typowe objawy uznaje się pogorszenie ssania, intensywny płacz, różnego stopnia szczękościsk oraz trudności w połykaniu. Jak wspomniano wcześniej, laseczka tężca wnika przez nieprawidłowo zabezpieczony kikut pępowinowy i zaniedbanie czystości wykonywania przecięcia pępowiny [1].
 
Należy też wiedzieć, że tężec uogólniony może zostać powikłany zespołem Guillain-Barrégo. Objawy tego zespołu łagodnieją po terapii dożylnymi wlewami imunoglobulin przez 5 dni. Zespół Guillain-Barrégo może być ważną przyczyną osłabienia mięśni u pacjentów z tężcem [4].

Zespół Guillain-Barrégo
 
Diagnostyka i leczenie
 
W celu diagnostycznym istotne jest zebranie wywiadu od pacjenta lub jego rodziny. Badania bakteriologiczne i serologiczne okazują się nieprzydatne. Diagnostyka różnicowa powinna obejmować szybkie wykluczenie innych przyczyn szczękościsku np. zapalenie migdałków, zapalenie stawów skroniowo-żuchwowych, stany zapalne dziąseł i jamy ustnej, atak histerii, neuroinfekcje, zatrucie strychniną, a także tężyczka z powodu niedoboru wapnia [2] i wyżymające się zęby ósme.
 
Leczenie
 
Należy dokonać chirurgicznego oczyszczenia rany. Pacjenci, u których stwierdzono tężec, powinni być leczeni na oddziałach intensywnej terapii. Lekiem z wyboru jest surowica przeciwtężcowa, która wiąże jad tężcowy krążący we krwi. Równocześnie choremu należy podać szczepionkę przeciwtężcową [2, 5].
 
Pacjent powinien mieć zapewnione spokojne warunki do wypoczynku. Jeśli prężenia nasilają się, wdrażana jest analgosedacja (leki nasenne i silne przeciwbólowe w dożylnym wlewie ciągłym) i podawane leki zwiotczające mięśnie. Pacjent zostaje zaintubowany, a jego oddychanie okresowo przejmuje respirator. W niektórych szpitalach podawany jest podpajęczynówkowo baklofen, mający na celu rozluźnić mięśnie i ograniczyć podaż leków sedujących [6]. Istotne jest także wdrożenie wysokokalorycznego żywienia enteralnego np. przez sondę dożołądkową [5] z powodu zwiększonego zapotrzebowania na energię spowodowanego skurczami i prężeniami mięśni.
 
Szczepienia profilaktyczne (za Państwowym Zakładem Higieny)
 
W profilaktyce tężca dużą rolę odgrywają szczepienia ochronne. Wykonywane są szczepionką DtwP w następującym schemacie:

  • podstawowe:
    • pierwsza dawka w 2 miesiącu życia,
    • druga dawka w 3-4 miesiącu życia,
    • trzecia dawka w 5-6 miesiącu życia,
    • czwarta dawka w 16-18 miesiącu życia,
    • (każda, kolejna dawka powinna być podawana po 6-8 tygodniach od poprzedniej dawki)
  • przypominające:
    • w 6 roku życia szczepionką DtaP,
    • w 14 roku życia szczepionką Td,
    • w 19 roku życia lub ostatnim roku nauki w szkole szczepionką Td
    • (jednak nie wcześniej niż po upływie 5 lat od ostatniej dawki szczepionki Td).
       
  • w grupach ryzyka (szczepionki skojarzone z błonicą – Td, DT w indywidualnych przypadkach i w zależności od sytuacji epidemiologicznej (obowiązek szczepień nakładają Minister Zdrowia lub wojewodowie).
 
Zaleca się także, aby podać dawkę przypominającą szczepionki Td lub dTpa:
  • dorosłym powyżej 19 roku życia (szczepionym podstawowo), którym podaje się pojedyncze dawki przypominające, co 10 lat,
  • osobom w podeszłym wieku, które ze względu na wykonywane zajęcia są narażone na zakażenie,
  • personelowi medycznemu mającemu kontakt z noworodkami i niemowlętami,
  • kobietom planującym ciążę lub w ciąży (po 28 tygodniu ciąży),
  • osobom z otoczenia noworodków i niemowląt do 12 miesiąca życia.
     
Jeśli u osób zranionych ryzyko wystąpienia tężca jest wysokie, może być zastosowana dawka przypominająca lub kilka dawek szczepionki, a niekiedy też anatoksyna [3].
 
Na podstawie:
  1. Tetanus. WHO. Fact Sheets. 2012: http://www.who.int/topics/tetanus/en/ Dzostęp z dn. 27.04.2016
  2. Adamek A. Tężec i wścieklizna – profilaktyka. Przew Lek, 2001, 4, 5, 68, 93-95
  3. Państwowyt Zakład Higieny. Informacje o tężcu i szczepieniach. http://szczepienia.pzh.gov.pl Dostep z dn. 27.04.2016
  4. Lee JHHwang YSCho JH. Generalized tetanus could be complicated with Guillain-Barré syndrome. Int J Infect Dis. 2016 Apr 21: S1201-9712(16) 31024-4.
  5. Medycyna Praktyczna. Tężec. Interna. Dostępny: http://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.18.3.2..html 27.04.2016
  6. Thomas RM, Bellamy MC. Tetanus in a subcutaneous drug abuser: ineffectiveness of intrathecal baclofen.Anaesth Intensive Care. 2006 Dec. 34(6):811-5.

 

Majaczenie, nazywane też delirium (od łacińskiego delirare - „bredzić, mówić od rzeczy”), to postać zaburzenia neuropoznawcze... czytaj więcej
Mianem paraliżu sennego określa się niezwykłe doświadczenie utraty kontroli nad mięśniami przy zachowaniu świadomości, przytr... czytaj więcej
Zaburzenia językowe stanowią bardzo rozbudowaną i złożoną rodzinę. Układ nerwowy ciężko pracuje abyśmy mogli, pozornie bezwys... czytaj więcej
Jednym ze sposobów na poradzenie sobie z trudnościami w życiu jest psychoterapia. Dysponujemy wieloma jej rodzajami. Każdy z... czytaj więcej