O rozwoju romantyczności i seksualności - ważnym, acz niechętnie wspominanym aspekcie dojrzewania

O rozwoju romantyczności i seksualności - ważnym, acz niechętnie wspominanym aspekcie dojrzewania

Bycie nastolatkiem to szczególny czas – z jednej strony ma się większą swobodę niż jako dziecko, z drugiej odpowiedzialność nie jest jeszcze tak duża, jak u dorosłych. Okres ten charakteryzuje się sporymi zmianami w motywacji, myśleniu, zachowaniu i relacjach społecznych. Według autorów artykułu przeglądowego opublikowanego niedawno w Developmental Cognitive Neuroscience istniejące modele rozwoju neurologicznego najczęściej pomijają jeden bardzo istotny aspekt dojrzewania: że jest to krytyczny okres dla rozwoju miłości romantycznej i pożądania seksualnego. W nielicznych modelach, w których ten komponent jest ujmowany, kładzie się nacisk na jego negatywne znaczenie jako zachowania ryzykownego. Natomiast w omawianym artykule podkreślona zostaje potrzeba podjęcia rozważań również w zakresie tego, jaki przebieg rozwoju romantyczności i seksualności może być określany jako prawidłowy i pozytywny oraz jakie procesy neuronalne mu towarzyszą.

W czasie dojrzewania nastolatek zdobywa wiedzę i doświadczenie pozwalające mu na coraz lepsze radzenie sobie w relacjach społecznych, a docelowo na stworzenie i utrzymanie intymnej relacji. By to osiągnąć, opanowuje (w lepszym bądź gorszym stopniu) szereg umiejętności: radzenia sobie z emocjami związanymi z obcowaniem z atrakcyjną osobą, sprawności komunikacyjnej (np. zapraszanie na randkę), przeżywania pobudzenia seksualnego w obecności obcej osoby, radzenia sobie z odrzuceniem, zerwaniem itd. Ta „nauka” odbywa się na tle zmian hormonalnych, fizycznych i fizjologicznych zachodzących podczas dojrzewania, ma miejsce w pewnym kontekście społecznym i towarzyszą jej zmiany neuronalne o charakterze strukturalnym i funkcjonalnym. Mózgi nastolatków są uwrażliwione w procesie uczenia się na wzmocnienie pozytywne (nagradzanie). Zarówno w stanie miłości romantycznej, jak i odczuwania pożądania seksualnego aktywacji ulega układ dopaminergiczny, a więc są one doświadczane jako nagroda. Ponadto miłość romantyczna związana jest z obniżoną aktywacją ciała migdałowatego, przy jej przeżywaniu dochodzi także do aktywacji pola brzusznego nakrywki (związanego z przyjemnością i motywacją do dążenia do nagrody), z kolei podczas pobudzenia seksualnego aktywowane jest prążkowie brzuszne – obszar wiązany z motywacją i przewidywaniem wartości nagrody.

Ważnym czynnikiem wpływającym na przebieg procesu dojrzewania są zmiany stężenia hormonów. Te same hormony, które przyczyniają się do rozwoju drugorzędowych cech płciowych, odgrywają także kluczową rolę w reorganizacji obwodów neuronalnych. W efekcie osoby nastoletnie doświadczają zwiększonej motywacji do poszukiwania nagród, spotęgowanego odczuwania nagrody i wyższej motywacji do angażowania się w relacje społeczne (w tym w romantyczne i seksualne zachowania), a także zintensyfikowanej chęci poszukiwania wrażeń, która to potrzeba sprawia, że nowe, bardzo intensywne uczucia wydają się być bardziej pociągające. W procesy te są zaangażowane zarówno hormony gonadalne, jak i inne hormony i neuroprzekaźniki, takie jak oksytocyna, wazopresyna, dopamina, serotonina czy kortyzol. Zmiany w stężeniach tych związków stwarzają fizjologicznie idealne warunki sprzyjające zainteresowaniu młodych ludzi doświadczaniem miłości romantycznej oraz atrakcyjności seksualnej. Kluczowe dla tego okresu hormony to testosteron i estradiol. Dużą ilość receptorów dla testosteronu znaleźć można w ciele migdałowatym (związanym z unikaniem zagrożeń) oraz w jądrze półleżącym (część układu nagrody). Z kolei zwiększone stężenia estradiolu u dojrzewających dziewczynek są związane z m.in. z intensyfikacją wzrostu substancji białej i mniejszym zanikaniem materii szarej.

Ogromną rolę w prawidłowym przebiegu dojrzewania i zachodzących w jego trakcie zmian neurohormonalnych ma kontekst społeczny. Autorzy publikacji wyróżniają trzy kluczowe komponenty tego kontekstu: rodziców, rówieśników oraz media. Rodzice odgrywają podstawową rolę w dostarczaniu wsparcia oraz informacji o romantycznych i seksualnych zachowaniach. Jakość relacji z rodzicami wpływa zarówno na rozwój neuronalny, jak i zachowania seksualne. Przykładowo, bardziej pozytywne relacje z matką we wczesnym okresie dojrzewania były związane z obniżeniem objętościowego wzrostu jądra migdałowatego, struktury związanej m.in. z przetwarzaniem emocji i reakcjami obronnymi. Ponadto, pozytywne relacje z rodzicami korelowały ze zmniejszonym dążeniem do współżycia, a także opóźnieniem wieku inicjacji seksualnej, częstszym użyciem prezerwatyw, mniejszą ilością przypadkowych ciąż i mniejszą liczbą partnerów seksualnych. Wypływa z tego ważna wskazówka dla rodziców, którzy powinni być obecni i zaangażowani w życie nastolatka, wspierając jego poprawne przechodzenie przez ten okres.

Na decyzje o zachowaniach seksualnych wpływają także rówieśnicy. Jak wykazały niektóre badania, obecność rówieśników powoduje wzrost aktywacji prążkowia brzusznego, a także podejmowanie bardziej ryzykownych zachowań. Posiadanie aktywnych seksualnie rówieśników jest powiązane z wcześniejszą inicjacją seksualną, częstszą aktywnością seksualną, a także większą liczbą partnerów seksualnych. Wskazuje się, że istotne może być również oddziaływanie mediów na zachowania seksualne. Szacuje się, że ponad 70% programów zawiera treści o podtekście seksualnym, tak więc nastolatkowie mają szeroki kontakt z takimi treściami.

Zaobserwowano, że w ciągu ostatnich lat wiek wchodzenia w okres dojrzewania ulega obniżeniu, a tym samym coraz wcześniej młodzi ludzie biologicznie są zdolni do rozmnażania. Jednocześnie wiek, w którym decydują się na posiadanie potomstwa, ulega coraz większemu przesunięciu, co ukazuje zmieniające się oddziaływanie czynników biologicznych, społecznych i kulturowych. 

Okres dojrzewania jest krytyczny dla rozwoju tożsamości romantycznej i seksualnej. To czas, który ma zaowocować możliwością wchodzenia i utrzymywania intymnych związków oraz udaną reprodukcją w życiu dorosłym. Dlatego niezmiernie istotnym zadaniem staje się wskazanie wszystkich kluczowych dla optymalnego przebiegu tego etapu czynników.

Na podstawie:

Suleiman AB, Galvan A, Harden KP, Dahl RE, Becoming a sexual being: The ‘elephant in the room’ of adolescent brain development. Dev. Cogn. Neurosci. (2016), http://dx.doi.org/10.1016/j.dcn.2016.09.004

Liczne wnioski płynące zarówno z badań, jak i z obserwacji ukazują pozytywny wpływ aktywności fizycznej na jakość funkcjonowa... czytaj więcej
Popularność różnego rodzaju treningów poznawczych stale wzrasta. Za ich powodzeniem stoi przekonanie, że ‘brain fitness’ real... czytaj więcej
Pojęcie empatii jest z pewnością jednym z najczęściej dyskutowanych we współczesnej psychologii. Wszechobecna w nauce, kultur... czytaj więcej
Część z nas zna dyskomfort spowodowany wiązaniem włosów w ciasny i wysoki kucyk lub wkładaniem na głowę czepka pływackiego. S... czytaj więcej