Buntownik bez wyboru – konferencja o dyssocjalnym zaburzeniu osobowości

Buntownik bez wyboru – konferencja o dyssocjalnym zaburzeniu osobowości
W ubiegłym tygodniu (22.05.16) w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego przy ulicy Dobrej odbyła się trzecia edycja ogólnopolskiej konferencji o zaburzeniach osobowości Studenckiego Koła Psychoterapii „Dialog” przy Wydziale Psychologii UW. W dwóch pierwszych – o narcyzmie i zaburzeniu osobowości borderline – brałem udział jako prelegent, a w tej edycji pojawiłem się jako członek szacownego komitetu naukowego.

Buntownik bez wyboru – konferencja o dyssocjalnym zaburzeniu osobowości

 
Tematyka dyssocjalnego zaburzenia osobowości budzi wiele emocji, a w pewnych wypadkach nawet kontrowersji. Nawet jedna z podstawowych kwestii – definiowanie zjawiska i różnicowanie go z psychopatią, socjopatią, zachowaniami antyspołecznymi – wymagała od prelegentów dłuższych wyjaśnień. Na konferencji mieli okazję wypowiedzieć się psychologowie-badacze, terapeuci i psychiatrzy. Na łamach Neuropsychologii, ze względu na zainteresowania czytelników, chciałbym napisać trochę o wystąpieniu doktora habilitowanego Wojciecha Dragana, członka Katedry Psychologii Różnic Indywidualnych i kierownika Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego.
 
Wystąpienie Wojtka miało tytuł „W poszukiwaniu neurobiologicznych podstaw zachowań dyssocjalnych” - zastrzegł, że chodzi mu o zachowania dyssocjalne, a nie zaburzenie osobowości w sensie diagnozy klinicznej, między innymi ze względu na to, że ciężko zoperacjonalizować w badaniach genetycznych i neuroobrazowych tak złożony konstrukt jak złożone z wielu objawów zaburzenie.
 
Po krótkim wstępie o genetyce zachowania jako dziedzinie, swoją narrację zaczął od przytoczenia wyników metaanaliz z tego zakresu (Rhee i Waldman, 2002, Burt, 2009). Oparte są głównie na badaniach bliźniąt, które świadczą o tym, że spora część wariancji tych zachowań wyjaśniania jest przez czynniki genetyczne – 41% w pierwszej metaanalizie. W drugiej zaś 65% dla zachowań agresywnych i 48% dla nieagresywnych. Opowiedział też o klasycznych badaniach Roberta Cloningera i współpracowników (1982). Wykazano w nich, że największy odsetek zachowań przestępczych wśród 862 mężczyzn, którzy zostali adoptowani w młodym wieku przez osoby niespokrewnione, występował w podgrupie, której i biologiczni i adopcyjni rodzice charakteryzowali się tego rodzaju zachowaniami. Zacna odpowiedź na problem nature vs nurture, jeśli mnie pytacie :)

Buntownik bez wyboru – konferencja o dyssocjalnym zaburzeniu osobowości
 
Dalej wspomniał o ślepej uliczce w badań nad zachowaniami dyssocjalnymi. Mianowicie, jeśli większy odsetek zachowań agresywnych występuje wśród mężczyzn, to znaczy że genotyp osobników płci męskiej musi zawierać w sobie coś co do agresji będzie predysponować. Trudno w takim razie o lepszego kandydata niż chromosom Y. Badacze szczególnie zwrócili swe oczęta na mężczyzn z podwójnym chromosomem Y, tak zwanych supersamców. Okazało się nawet, że w populacji więziennej można spotkać więcej supersamców niż w populacji ogólnej, co mogłoby stanowić niezłe potwierdzenie tej teorii. Gdyby nie fakt, że wystąpienie podwójnego chromosomu Y związane jest z lekkim upośledzeniem umysłowym, co z kolei związane jest z kłopotami w funkcjonowaniu społecznym i na przykład... zachowaniami dyssocjalnymi. Następny!
 
Kolejnym kandydatem na winnego stał się gen odpowiedzialny za powstawanie enzymu zwanego monoaminooksydazą (MAOA). Enzym ten jest między innymi odpowiedzialny za degradację katecholamin – dopaminy i noradrenaliny. Opisana została holenderska rodzina (Brunner i in., 1993), u której występowała mutacja blokująca syntezę monoaminooksydazy, a członkowie tej rodziny charakteryzowali się wzorcem zachowań agresywnych i częstą obecnością w strukturach systemu penitencjarnego. Niestety, mutacja ta nie została odnaleziona u innych osób, ale za to odkryto, że gen odpowiedzialny za MAOA jest polimorficzny – występują jego różne wersje, z których niektóre (o mniejszych ilościach powtórzeń konkretnych sekwencji cząsteczek DNA) związane są z mniejszą aktywnością tego enzymu. W tym kontekście Wojtek przywołał bardzo ciekawe badania (Caspi i in., 2002), w których wykazano, że aktywność monoaminooksydazy jest moderatorem związku między byciem obiektem znęcania się czy przemocy w dzieciństwie a zachowaniami dyssocjalnymi w późniejszym życiu. Im większa aktywność MAOA tym mniejsza szansa na wystąpienie tego rodzaju zachowań. 
 
Jeśli chodzi o badania neuroobrazowe, to zaczął wywód od różnic strukturalnych i odniesienia do pracy Andreasa Meyera-Lindenberga i zespołu (2006), którzy wykazali mniejszą objętość istoty szarej ciała migdałowatego, obszarów kory zakrętów obręczy i u mężczyzn kory oczodołowo-czołowej w przypadku „mało aktywnego” polimorfizmu genu MAOA. Badacze ci zwrócili też uwagę na aspekty funkcjonalne – na przykład hiperresponsywność ciała migdałowatego i zmniejszenie aktywności obszarów przedczołowych, związanych z regulacją i hamowaniem, w warunkach pobudzenia emocjonalnego.
 
Buntownik bez wyboru – konferencja o dyssocjalnym zaburzeniu osobowości

Następnie przywołana została metaanaliza (Aoki i in., 2014), w której przedstawiono strukturalne różnice między osobami z zachowaniami dyssocjalnymi i bez. Wykazano w tej pierwszej grupie zredukowaną objętość struktur: jądra soczewkowatego, lewej wyspy i górnego zakrętu czołowego oraz zwiększoną objętość: zakrętu wrzecionowatego i przedniej części kory zakrętu obręczy. Jeśli chodzi o struktury limbiczne to wyjaśnienie wydaje się samo narzucać: chodzi o zmniejszoną zdolność do przetwarzania emocjonalnego, która może być jedną z podstaw zachowań dyssocjalnych. Zaś struktury czołowe mają być związane z umiejscawianiem uwagi podczas tego rodzaju przetwarzania, co też może sugerować mechanizm psychopatologiczny u osób z tego rodzaju zachowaniami.
 
Później czas zaczął się kończyć i dowiedzieliśmy się, że w ukryciu pozostały jeszcze srogie slajdy o układzie serotoninowym. Szkoda. Po wystąpieniu i rzęsistych oklaskach zaczęła się seria pytań, z których każde mogłoby posłużyć za temat osobnego wystąpienia konferencyjnego albo ciekawej dyskusji. Zahaczone zostały tematy zmian w ekspresji genów podczas terapii osób z zaburzeniem osobowości borderline oraz możliwości leczenia osób z zachowaniami dyssocjalnymi w oparciu o wyniki dotyczące struktur i funkcjonowania mózgu. Poruszona została też kwestia dystopijnej wizji przyszłości, kiedy to nie istniałoby pojęcie winy ani odpowiedzialności ze względu na bardzo wysoki stopień możliwości wyjaśniania zachowania predyspozycjami (epi)genetycznymi. I to wszystko w ciągu godziny!

Buntownik bez wyboru – konferencja o dyssocjalnym zaburzeniu osobowości
 
Uwaga: Z oczywistych względów ta notatka nie stanowi dokładnego streszczenia całego wystąpienia dr. hab. Dragana, a wszystkie błędy, nieścisłości i nieśmieszne żarty pochodzą od autora tego sprawozdania.
 
- Aoki, Y., Inokuchi, R., Nakao, T., & Yamasue, H. (2013). Neural bases of antisocial behavior: a voxel-based meta-analysis Running title: Antisocial brain: a meta-analysis of VBM. Social cognitive and affective neuroscience, nst104.
- Brunner, H. G., Nelen, M., Breakefield, X. O., Ropers, H. H., & Van Oost, B. A. (1993). Abnormal behavior associated with a point mutation in the structural gene for monoamine oxidase A. Science, 262(5133), 578-580.
- Burt, S. A. (2009). Are there meaningful etiological differences within antisocial behavior? Results of a meta-analysis. Clinical psychology review, 29(2), 163-178.
- Caspi, A., McClay, J., Moffitt, T. E., Mill, J., Martin, J., Craig, I. W., ... & Poulton, R. (2002). Role of genotype in the cycle of violence in maltreated children. Science, 297(5582), 851-854.
- Cloninger, C. R., Sigvardsson, S., Bohman, M., & Von Knorring, A. L. (1982). Predisposition to petty criminality in Swedish adoptees: II. Cross-fostering analysis of gene-environment interaction. Archives of general psychiatry, 39(11), 1242.
- Meyer-Lindenberg, A., Buckholtz, J. W., Kolachana, B., Hariri, A. R., Pezawas, L., Blasi, G., ... & Egan, M. (2006). Neural mechanisms of genetic risk for impulsivity and violence in humans. Proceedings of the National Academy of Sciences, 103(16), 6269-6274.
- Rhee, S. H., & Waldman, I. D. (2002). Genetic and environmental influences on antisocial behavior: a meta-analysis of twin and adoption studies. Psychological bulletin, 128(3), 490.
 

4 listopada 2017 r. na Uniwersytecie Warszawskim odbyła się druga już edycja konferencji Brainstorm organizowanej przez Stude... czytaj więcej
        Nakładem Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego ukazało się najnowsze wydanie podręcznika akademickiego pt. „Psychol... czytaj więcej
Z Profesorem Jerzym Vetulanim, psychofarmakologiem i neurobiologiem  z Instytutu Farmakologii Polskiej Akademii Nauk, autorem... czytaj więcej
Tekst autorstwa Zuzanny Konarskiej Mięliśmy wielkie plany… Ewę poznałem 13 lat temu. Wcześniej straciłem żonę, która chorował... czytaj więcej