Znaczenie "życia". Jak rozumiemy abstrakcyjne słowa? – aspekt neuropsychologiczny

Znaczenie "życia". Jak rozumiemy abstrakcyjne słowa? – aspekt neuropsychologiczny
W skład języka, którym posługujemy się na co dzień wchodzą słowa konkretne opisujące rzeczy i sytuacje, które przez cały czas znajdują się lub dzieją w naszym otoczeniu. Istnieje także duża grupa słów, których nie jesteśmy w stanie powiązać z jakimkolwiek namacalnym doświadczeniem lub obiektem. Opisują one procesy psychiczn­­­e, relacje, wartości. Tego rodzaju słowa są trudniejsze w odbiorze i interpretacji, a na poziomie neuronalnym angażują bardziej złożone mechanizmy. Słowa nie są jedynie narzędziem komunikacji. Na ich podstawie tworzymy własny obraz świata, zapamiętujemy i rozumiemy zjawiska oraz budujemy własną tożsamość. Dlatego też zaburzenia językowe w znacznym stopniu osłabiają jakość życia cierpiących na nie osób.

Jak mózg przetwarza słowa konkretne i abstrakcyjne?

Według teorii podwójnego kodowania (ang. dual-coding theory), którą w 1986 r. zaproponował Allan Pavio, podstawowa różnica pomiędzy słowami konkretnymi i abstrakcyjnymi polega na tym, że te pierwsze są kojarzone z bogatszymi i bardziej szczegółowymi reprezentacjami poznawczymi (umysłowymi odwzorowaniami obiektów). Słowa konkretne kodujemy werbalnie i  sensorycznie, abstrakcyjne – jedynie werbalnie.

To, że u podstaw przetwarzania komunikatów konkretnych i abstrakcyjnych leżą częściowo przynajmniej odrębne mechanizmy, potwierdzają udokumentowane przypadki osób, które w przebiegu zaburzeń językowych, tracą zdolność rozumienia i używania słów należących do jednej z grup. Stosunkowo rzadko spotyka się w praktyce klinicznej przypadki utraty zdolności rozumienia i używania słów konkretnych, przy zachowaniu tych zdolności w odniesieniu do słów abstrakcyjnych. Jednym z udokumentowanych przykładów jest przypadek pacjenta AB (Warrington, 1975). Bez problemu definiował on 90% słów klasyfikowanych jako abstrakcyjne (np. ang. supplication - błaganie). Jednocześnie nie był w stanie podać znaczenia co drugiego słowa z grupy konkretnych (np. ang. poster – plakat). Inny pacjent był w stanie barwnie opisywać swój stan psychiczny, mówiąc np. o dobrostanie (ang. well-being), ale nie potrafił powiedzieć, czym odśnieża się drogę do domu (Macoir, 2009).

Trudności w przetwarzaniu słów konkretnych mogą wynikać z uszkodzeń tych części kory, które zaangażowane są w procesy przetwarzania wzrokowo-sensorycznego, stanowiącego podstawę tworzenia wiedzy semantycznej. Tego rodzaju dysfunkcje są charakterystyczne dla uszkodzeń przedniego płata skroniowego. Są też typowe dla demencji semantycznej – rzadkiego schorzenia neurodegeneracyjnego, w którym obserwuje się postępujące zaburzenia pamięci semantycznej.
 
Znaczenie kontekstu i kory przedczołowej

Znaczenie słów zmienia się w zależności od kontekstu. Szczególnie dotyczy to słów abstrakcyjnych, których znaczenie jest płynne i stosunkowo słabo przypisane do konkretnego obiektu. Są one trudniejsze w przetwarzaniu, gdyż trudniej jest skojarzyć je z czymś konkretnym i namacalnym. Potrzebujemy zatem dobrze funkcjonującego systemu, w ramach którego mogłaby zachodzić poznawcza kontrola warunków, w których dany komunikat jest analizowany. Jak wynika z badań, szczególnie istotną rolę pełni w tym wypadku lewy zakręt czołowy dolny, a także tylna część zakrętu skroniowego środkowego oraz okolice bruzdy śródciemieniowej. Właściwy odbiór komunikatu zawierającego abstrakcyjne słowa wymaga odpowiedniego zrozumienia kontekstu, co jest podstawą wybrania znaczenia, a także zrozumienia subtelnych sugestii lub ironii. Badania z użyciem technik neuroobrazowania potwierdzają wyższą aktywność obszarów przedczołowych podczas przetwarzania słów abstrakcyjnych. Pewne deficyty w rozumieniu i używaniu tych słów występują też u osób, które w wyniku uszkodzeń okolic przedczołowych przejawiają trudności w zakresie funkcji wykonawczych. Analiza przypadków i badania neuroobrazowe pozwalają więc dość ogólnie założyć, że poprawne posługiwanie się słowami abstrakcyjnymi wymaga większej aktywności kory przedczołowej, niż w przypadku słów konkretnych.

Współczesne kierunki badań

Jedna z najnowszych hipotez podejmujących problem wyjaśnienia procesów przetwarzania konkretnych i abstrakcyjnych komunikatów językowych przyjmuje, że u podstaw rozumienia słów konkretnych leży ich konceptualne podobieństwo. Mają one tendencję do pojawiania się razem i na takich zasadach podobieństwa nadbudowujemy własne zasoby językowe. Z kolei słowa abstrakcyjne są związane z innymi jedynie na zasadach asocjacji - np. skojarzenie: złodziej-kara (ang. differential representational frameworks; Crutch, Warrington, 2005). Hipoteza nie zawiera jednak odniesień do neuronalnych mechanizmów odpowiedzialnych za przetwarzanie słów konkretnych i abstrakcyjnych. Niektórzy badacze (Kalenine i in., 2009; Mirmam, Graziano, 2012; Schwartz i in., 2011), twierdzą, że relacje podobieństwa konceptualnego i relacje asocjacyjne na poziomie neuronalnym przedstawiają się inaczej i są reprezentowane w innych rejonach mózgu. W tym zakresie badania nie są jednak spójne i wymagają weryfikacji.
Pomimo, że kliniczne przypadki osób, które wybiórczo tracą zdolność rozumienia i używania słów konkretnych lub abstrakcyjnych nie są odosobnione, wciąż nie powstała spójna i kompletna teoria wyjaśniająca neurobiologiczne tło tego rodzaju dysfunkcji. Istnieje duża potrzeba uporządkowania dostępnej wiedzy i przeprowadzenia nowych, zaawansowanych badań, gdyż poznanie mechanizmów odpowiedzialnych za zaburzenia językowe jest punktem wyjścia do opracowania skutecznych metod diagnostycznych i rehabilitacyjnych. W obszarze badań nad językiem obserwujemy jednak znaczny rozwój, który odbywa się przede wszystkim dzięki temu, że obserwacje kliniczne coraz częściej wspomagane są technikami obrazowania pracy mózgu.

Literatura:
Hoffman, P. (2015). The meaning of “life” and other abstract words: Insights from neuropsychology. Journal of Neuropsychology, 10.1111/jnp.12065.
 
 

 
Jakiś czas temu media społecznościowe zalała fala testów pozwalających na sprawdzenie, która półkula mózgu – prawa czy lewa –... czytaj więcej
Od teorii... Mózg ludzki codziennie zmaga się z koniecznością przyswajania niemal równocześnie niezliczonej liczby bodźców, k... czytaj więcej
Funkcjonalna budowa mózgu opiera się na współpracy wielu wewnętrznych systemów, które odpowiadają za przetwarzanie informacji... czytaj więcej
To, co może przyciągać do teorii kodowania predykcyjnego to jej interdyscyplinarność. Mogą się nad nią pochylić zarówno kogni... czytaj więcej