Pomoc w ciągłym zmęczeniu po udarze mózgu – Cognitive and Graded Activity Training (COGRAT)

Pomoc w ciągłym zmęczeniu po udarze mózgu – Cognitive and Graded Activity Training (COGRAT)
Tekst autorstwa Justyny Wiśniowskiej
 
Odczuwanie chronicznego zmęczenia jest częstym objawem, na który skarżą się pacjenci z chorobami neurologicznymi. Dotyczy ono nawet 70% osób po udarze mózgu.  Zmęczenie jest stanem subiektywnym (nie mylić z obserwowaną przez klinicystów „łatwą męczliwością”, czyli deficytami podtrzymywania uwagi na zadaniu – przyp. autorki), najczęściej definiuje się je jako „poczucie szybkiego wyczerpania w trakcie aktywności poznawczej, z towarzyszącym znużeniem, utratą energii i niechęcią do podejmowania wysiłku”. Ciągłe poczucie przemęczenia negatywnie wpływa na funkcjonowanie poznawcze i emocjonalne oraz osiąganie postępów w rehabilitacji.

Propozycją terapii dla osób chronicznie odczuwających zmęczenie jest Cognitive and Graded Activity Training (COGRAT) oparty na technikach wykorzystywanych w terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) oraz ćwiczeniach z fizjoterapeutą. Autorzy zakładają, że poczuciu zmęczenia towarzyszą automatyczne, negatywne myśli na temat siebie oraz podejmowanych aktywności.

Trening trwa 12 tygodni, spotkania odbywają się 1 raz w tygodniu przez 2 godziny w 4-osobowych grupach pacjentów, którzy już jakiś czas temu przebyli udar i nie mają  znaczących dysfunkcji poznawczych. Prowadzony jest przez neuropsychologa. W trakcie cyklu spotkań odbywają się sesje psychoedukacyjne (dotyczące natury zmęczenia), trening wyznaczania celów (zgodnie z zasadą SMART), wprowadzenie do technik terapii poznawczej (model ABC, wzajemne sprzężenie między myślami, emocjami i zachowaniem) oraz zaznajomienie z technikami kompensacyjnymi.
 
Blok 1: Psychoedukacja i trening wyznaczania celów
 
W trakcie pierwszych trzech sesji pacjenci są wprowadzani w naturę treningu, informowani o etiologii odczuwanego przez nich zmęczenia, jego symptomach oraz możliwych trudnościach związanych ze snem. Następnie uczestnicy uczeni są formułować cele w  życiu codziennym (zgodnie z zasadą SMART), na które pozwala im ich stan funkcjonowania. Jeżeli osoba przejawia problemy ze snem i nocnym odpoczynkiem, rozwiązanie ich jest pierwszym stawianym sobie celem. Na ostatnim spotkaniu z bloku pierwszego pacjenci przygotowują plakat z opracowanymi celami i prezentują go innym członkom grupy. Po pierwszym etapie spotkań uczestnicy wychodzą z gotowym planem aktywności codziennej.
 
Blok 2: Wprowadzenie do CBT i zwiększenie wglądu w swoje funkcjonowanie
 
W trakcie kolejnych spotkań (4-6 sesja) pacjenci dowiadują się o podstawach poznawczej koncepcji rozumienia człowieka, czyli związkiem między pojawiającymi się myślami, odczuwanymi emocjami i przejawianym zachowaniem. Uczą się, że odczuwane emocje na temat zmęczenia i przejawiane zachowania (np. unikanie pewnych sytuacji) są konsekwencją negatywnych, automatycznych myśli. Na koniec bloku drugiego uczestnicy oznaczają różne aktywności w swoim osobistym planie za pomocą kolorów (sen – niebieski, odpoczynek – brązowy, aktywny odpoczynek – żółty, praca – czerwony), aby zobaczyć, którego dnia w ciągu tygodnia czuli się najmniej i najbardziej zmęczeni. Celem tego zadania jest również nauczenie zależności między wysiłkiem, a odczuwanym zmęczeniem - nie  sama czynność jest męcząca, a długość i intensywność jej realizacji.
 
Pomoc w ciągłym zmęczeniu po udarze mózgu – Cognitive and Graded Activity Training (COGRAT)
 
Blok 3: Strategie kompensacyjne
 
W trakcie ostatniego bloku (7-12 sesja) pacjenci uczeni są trzech strategii ułatwiających im funkcjonowanie pomimo odczuwanego zmęczenia, m.in przeplatanie aktywności i odpoczynek w ciągu dnia, tak aby zachować optymalny poziom funkcjonowania. Następnie opowiadają grupie jakie zauważyli zmiany w swoim zachowaniu, próbując realizować opracowany plan aktywności. Następnie zaznajamiani są ze strategiami planowania, tak aby zachować wypracowane do tej pory wzory aktywności zapobiegające zmęczeniu i podzielić się nimi z rodziną, która może być pomocna w podtrzymaniu prawidłowych zachowań. Na sesji 10 przedstawiane są techniki relaksacyjne, które można stosować w życiu codziennym. Kolejne spotkanie poświęcone jest dbaniu o swoje potrzeby i stawianie granic (np. odmówieniu uczestniczenia w jakiejś aktywności). Na koniec każdy uczestnik prezentuje reszcie grupy swoje osiągnięcia i zrealizowane cele.
 
Oprócz grupowych spotkań z neuropsychologiem pacjenci mają indywidualne sesje ćwiczeniowe z fizjoterapeutą, który edukuje na temat wysiłku fizycznego, aktywnych sposobów odpoczynku. Udziela także niezbędnych wskazówek jak wzmacniać wydolność krążeniowo-oddechową oraz jakie ćwiczenia należy wykonywać, aby poprawić ogólną kondycję organizmu.
 
Skuteczność treningu COGRAT:
 
Autorzy treningu przeprowadzili badanie weryfikujące jego skuteczność. Programem objęli 82 pacjentów co najmniej 4 miesiące po przebytym udarze niedokrwiennym. Podzieli ich na 2 grupy: osoby przechodzące jedynie trening poznawczy (CO), jak i te mające spotkania za równo z neuropsychologiem jak i fizjoterapeutą (COGRAT). 73 osoby ukończyły cały trening, a 68 wzięło udział w badaniu typu follow-up (po 6 miesiącach od zakończenia treningu).
Pacjenci wypełniali kwestionariusze samoopisowe: CIS-f (Checklist Individual Strength-podskala Fatigue), SOL-f (self-observation list-fatigue), skale depresji oraz skale adaptacji do choroby. Wykonywali również 6 minutowy test chodzenia. Pomiaru dokonywano dwukrotnie – za równo przed jak i po treningu, oraz po 6 miesiącach od ostatniego badania. Największy deklarowany spadek poczucia zmęczenia, jak również podwyższenia nastroju oraz wzrost aktywności fizycznej odnotowano w grupie COGRAT. W grupie poznawczej odnotowano, deklarowany na skalach zmęczenia, zauważalny znaczący spadek subiektywnego poczucia ciągłego zmęczenia. Efekt ten utrzymywał się również podczas badania pół roku później.

Pomoc w ciągłym zmęczeniu po udarze mózgu – Cognitive and Graded Activity Training (COGRAT)

Wykres 1: Wyniki na skali zmęczenia po treningu CO i COGRAT w dwóch grupach eksperymentalnych
 
Podsumowując, wyniki te pokazują, że już sam trening z wykorzystaniem technik CBT pozwala na zredukowanie uporczywego poczucia zmęczenia u pacjentów po udarze!
Autorzy zaznaczają jednak, że ten trening nie jest dedykowany dla wszystkich pacjentów. Program został ułożony z myślą o osobach, które przeszły udar niedokrwienny mózgu już kilka lat temu, są zaadaptowane do tej sytuacji, a w codziennym funkcjonowaniu najbardziej doskwiera im poczucie ciągłego zmęczenia.
 
Opracowano na podstawie:
 
Zedlitz, A., Fasotti, L., Geurst, A. (2011). Post-stroke fatigue: a treatment protocol that is being evaluated. Clinical Rehabilitation, 25(6); 487-500.
Zedlitz, A., Retvield, T.C., Geurts, A.C., Fasotti, L. (2012). Cognitive and graded avtivity training can alleviate persistent fatigue after stroke: a randomized controlled trial. Stroke, 43(3); 1046 – 1051. 

Wyobraź sobie, że siedzisz właśnie za kierownicą samochodu. Niespiesznie jedziesz dobrze znaną Ci ulicą. Mijasz budynki, pies... czytaj więcej
Charakterystyczne niebieskie tabletki wprowadzone na rynek pod koniec lat 90. można uznać za jeden z leków, który zrobił najw... czytaj więcej
Udary są jednym z najpoważniejszych i najczęstszych problemów zdrowotnych na całym świecie. W krajach wysoko rozwiniętych pom... czytaj więcej
Przyszli rodzice ze wszystkich stron otrzymują informacje, co robić, aby ich dziecko miało w życiu lepszy start – puszczać mu... czytaj więcej