Pamięć semantyczna w łagodnym zaburzeniu poznawczym

Pamięć semantyczna w łagodnym zaburzeniu poznawczym

 

Pamięć semantyczna

Skąd wiesz, że cytryna jest kwaśna, zebra ma paski, a Londyn jest stolicą Wielkiej Brytanii? Na co dzień używamy niezliczonej liczby pojęć i terminów – jak to się dzieje, że pamiętamy je wszystkie i tak płynnie się nimi posługujemy? Na gruncie psychologii i neuronauki w odniesieniu do ogólnej wiedzy o świecie, która obejmuje znajomość znaczenia słów, koncepcji i teorii, a także wiadomości na temat otaczającego świata, używa się określenia pamięć semantyczna.

Przechowywane w pamięci semantycznej informacje są zazwyczaj analizowane w kategoriach cech. Oznacza to, że każde pojęcie można przedstawić jako zestaw posiadanych przez niego cech – dystynktywnych (czyli takich, które wyróżniają dane pojęcie wśród innych, np. zebra <ma paski>) i niedystynktywnych (wspólnych dla wielu innych pojęć, np. zebra <ma cztery nogi>). Takie podejście wydaje się być bardzo skuteczne w próbach zrozumienia istoty deficytów semantycznych w zaburzeniach poznawczych.

Łagodne zaburzenie poznawcze i choroba Alzheimera

W kontekście zaburzeń poznawczych coraz częściej ostatnio się mówi o łagodnym zaburzeniu poznawczym (Mild Cognitive Impairment, MCI). Mianem tym określa się stan kliniczny, w którym dochodzi do osłabienia funkcji poznawczych (najczęściej pamięci). Upośledzenie to jest jednak mniejsze niż w otępieniu, a pacjenci są w stanie funkcjonować samodzielnie i zachowują codzienną aktywność życiową  (Gabryelewicz, 2011). MCI jest swoistym stanem przejściowym pomiędzy normalnym funkcjonowaniem a kliniczną fazą choroby Alzheimera (Alzheimer’s Disease, AD), która sieje prawdziwe spustoszenie w funkcjach poznawczych. Co ciekawe, MCI jest głównym czynnikiem ryzyka otępienia – rocznie u około 6-15% pacjentów z MCI rozwija się także demencja (w porównaniu do 1-2% w populacji osób zdrowych).

Pamięć semantyczna w chorobie Alzheimera

Z wielu dotychczas powstałych badań nad AD wiemy, że na skutek tego neurodegeneracyjnego zaburzenia dochodzi między innymi do znacznego uszkodzenia wiedzy semantycznej. Osoby z AD mają trudność w o odróżnianiu pojęć, które należą do tej samej kategorii (np. pies i kot), wtedy gdy wiedza o kategorii tej (zwierzę domowe) zostaje nietknięta. Na zapominanie w AD są bowiem bardziej podatne kategorie podrzędne niż nadrzędne. Zaobserwowano także, że utrata wiedzy semantycznej w AD może się przejawiać w formie gorszego rozpoznawania pojęć, które należą do określonych kategorii (np. przyroda, przedmioty). Co więcej pamięć semantyczna w AD jest upośledzona niejako podwójnie – w chorobie tej dochodzi zarówno do utraty wiadomości semantycznych, jak i do ograniczenia dostępu do nich. A jak jest z funkcjami semantycznymi w MCI?

Badanie

W celu poznania odpowiedzi na powyższe pytanie kanadyjscy naukowcy zaprojektowali badanie. Wzięły w nim udział osoby powyżej 65 roku życia – zarówno pacjenci ze zdiagnozowanym MCI, jak i osoby zdrowe. Badacze zaś wykluczyli obecność jakichkolwiek innych zaburzeń neurologicznych lub psychiatrycznych.

Uczestnicy badania zostali najpierw poproszeni o wypełnienie baterii testów neuropsychologicznych, takich jak: Montrealska Skala Funkcji Poznawczych (MoCA), podtest Powtarzanie Cyfr ze Skali Inteligencji Wechslera dla Dorosłych III (WAIS-III), Test sortowania kart z Wisconsin (WCST), test Stroopa w nieco zmienionej wersji, Kalifornijski Test Uczenia się Językowego (CVLT), podtesty Pamięci Logicznej I i II  ze Skali Pamięci Wechslera III (WMS-III), Bostoński Test Nazywania (BNT) i wreszcie Test Fluencji Słownej (FVS) w wersji semantycznej (zwierzęta) oraz literowej (FAS).

Następnym etapem badania było wykonanie dwóch zadań, które już bezpośrednio dotyczyły utraty wiedzy semantycznej i utrudnienia w dostępie do niej. W pierwszym z nich (Feature generation task – FGT) osoby badane proszone były o podanie najbardziej specyficznej cechy semantycznej wspólnej dla prezentowanej pary słów (np. dla pary „piwo” i „wino” będzie to cecha <napój alkoholowy>). W zadaniu drugim (Multiple choice task – MCT) cechę tę można było wybrać spośród czterech podanych opcji odpowiedzi. Wśród nich, oprócz odpowiedzi poprawnej (np.  <instrument klawiszowy> dla pary słów „pianino” i „akordeon”), znalazła się także poprawna, lecz zbyt szeroka nazwa kategorii (np.  <instrument muzyczny> dla pary słów „pianino” i „akordeon”), niepoprawna cecha wspólna (np.  <instrument smyczkowy> dla pary słów „pianino” i „akordeon”) oraz niepoprawna kategoria nadrzędna (np. <sprzęt AGD> dla pary słów „pianino” i „akordeon”).

Pamięć semantyczna w łagodnym zaburzeniu poznawczym

Zgodnie z przewidywaniami pacjenci z MCI  w zadaniach eksperymentalnych radzili sobie gorzej niż osoby zdrowe. Zależność tę wykryto zarówno dla zadania FGT, które wymagało samodzielnego „wygenerowania” poprawnej odpowiedzi, jak i dla MCT, w którym odpowiedź tę wystarczyło wybrać wśród czterech innych. Podpowiedź w postaci podanych opcji odpowiedzi nie ułatwiały zadania pacjentom z MCI. Oznacza to, że MCI prowadzi do podwójnego upośledzenia funkcji semantycznej – w zakresie zarówno wiedzy samej w sobie, jak i procesu jej przetwarzania i wydobywania.

W odróżnieniu od osób zdrowych pacjenci z MCI radzili sobie gorzej z tymi pozycjami zadań, które dotyczyły przyrody (np. zwierzęta lub warzywa). Badacze przypuszczają, że deficyt ten może mieć związek z takimi właściwościami semantycznymi pojęć jak konkretność i łatwość wyobrażenia.

Pacjenci z MCI (w porównaniu do grupy kontrolnej) mieli także „ulubiony” błąd, który polegał na zaznaczaniu odpowiedzi zawierającej kategorię nadrzędną wobec zaprezentowanych pojęć (choć poprawna sama w sobie, niepoprawna jest pod względem stawianego przed uczestnikami zadania). Badacze przypuszczają, że dzieje się tak dlatego, że w MCI, podobnie jak w AD, uszkodzone zostają przede wszystkich informacje specyficzne z poziomu najniższego, te najbardziej podrzędne (np. już omawiane paski dla zebry). Co więcej, odpowiedzi udzielane przez osoby z grupy eksperymentalnej często były dość nietypowe, choć faktycznie poprawne (np. <jadalne> zamiast <fioletowe> dla słów „bakłażan” i „śliwka”).

Na podstawie analizy korelacji badacze wykazali także zależność między wynikami w zadaniach eksperymentalnych a poziomem wykonania Testu Fluencji Słownej. Zależność tę zaobserwowano zarówno dla FGT, jak i MCT u osób cierpiących na MCI i tylko dla FGT u osób zdrowych. Nie wykazano jednak związku z innymi testami neuropsychologicznymi – m.in. BNT (funkcje semantyczne) oraz WCST i testem Stroopa (funkcje wykonawcze). Oznacza to, że trudności w rozwiązywaniu zadań eksperymentalnych pojawiają się u osób badanych na skutek uszkodzenia funkcji wykonawczych pamięci semantycznej odpowiedzialnych m.in. za skuteczne jej przeszukiwanie.

Co to wszystko oznacza w praktyce? Wiedza o charakterze upośledzenia pamięci semantycznej  może być niezwykle pomocna w procesie jego wykrywania. U pacjentów, znajdujących się w grupie ryzyka demencji, szybkie i skuteczne rozpoznanie zapewne ułatwi zapobieganie jej niekorzystnym następstwom.

Bibliografia:

Taler, V., Voronchikhina, A., Gofrine, G., Lukasik, M. (2016). Knowledge of semantic features in mild cognitive impairment. Joutnal of Neurolinguistics, 38, 56-70.

Gabryelewicz, T. (2011). Łagodne zaburzenie poznwcze. Postępy Nauk Medycznych, 24 (8), 688-691.

 

 

Mania z depresją czy tylko depresja? Właściwe rozpoznanie choroby afektywnej dwubiegunowej (ang. bipolar disorder – BD) nie... czytaj więcej
Trochę kontekstu Początki współczesnej neuropsychologii są ściśle związane z badaniem języka, który pozostaje nie tylko jedną... czytaj więcej
Jak mówi porzekadło – sport to zdrowie. Prawdopodobnie znacie to uczucie, gdy po wysiłku fizycznym mimo zmęczenia czujecie si... czytaj więcej
Nie lubimy się mylić. Nie lubimy też, gdy ktoś, choć nawet życzliwie, wytyka nam nasze błędy. Chyba najbardziej jednak nie lu... czytaj więcej