Neuropsychologia i psychoterapia

Neuropsychologia i psychoterapia

Psychoterapia jako podstawowa metoda oddziaływania psychologicznego polega na rozwiązywaniu problemów natury psychologicznej w oparciu o kontakt terapeutyczny przy użyciu określonych paradygmatem technik. Stan współczesnej wiedzy naukowej pozwala na przyjęcie założenia, że zarówno wszystkie funkcje psychiczne jak i przejawy zachowania mają swoją podstawę w aktywności mózgu. Wiemy już, że między tym co psychiczne i duchowe a tym co materialne, fizyczne i możliwe do zaobserwowania istnieje połączenie. Dylemat psychofizyczny (ang. body-mind problem) zajmuje się – ogólnie rzecz biorąc – relacją duszy do ciała. Możemy „spojrzeć” na własną psychikę dokonując wglądu, czyli kierując uwagę do wewnątrz analizując tym samym motywy postępowania i własne myśli. Możemy też obserwować naszą psychiczną stronę w sposób nieco bardziej obiektywnie – traktując umysł jak rzecz i patrząc na aktywność mózgu.

Oddziaływania psychoterapeutyczne dążą do zmian w myśleniu i zachowaniu. Zmiany te z kolei zawsze współwystępują z reorganizacją funkcjonowania mózgu. Nie bez powodu więc coraz częściej mówi się o neurobiologii psychoterapii, a zakres badań mających na celu opis mózgowych podstaw tego procesu stale się poszerza. U podłoża każdej zmiany (a więc i tej powstałej w wyniku terapii) leży proces uczenia się. Może ono zachodzić zarówno w sposób świadomy jak i utajony. Proces ten prowadzi do zmian w zakresie ekspresji genów, co z kolei skutkuje powstawaniem nowych połączeń synaptycznych, a nawet zmian morfologicznych w obrębie struktur. W przeciwieństwie do oddziaływań farmakologicznych i chirurgicznych, zmiany zachodzące za pośrednictwem psychoterapii są wolne. Pozostają jednak całkowicie bezpieczne i długotrwałe.

Uczciwie należy przyznać, że zakres oddziaływań psychoterapii bywa ograniczony - przede wszystkim czynnikami genetycznymi. Genetyka określa pewien stopień modyfikowalności procesów psychicznych i zachowania. Silnie uwarunkowany genetycznie temperament i potencjał intelektualny (mierzony chociażby za pomocą testów inteligencji) w niewielkim stopniu mogą być zmienione za pomocą oddziaływań psychoterapeutycznych. Im bardziej znaczącą rolę w danym zaburzeniu odgrywają czynniki genetyczne, tym mniejsza staje się szansa leczenia ich na drodze psychoterapii. Niemniej jednak takie oddziaływania są wtedy wykorzystywane jako narzędzie wspomagające, a potwierdzać to mogą doniesienia o ich skuteczności u osób cierpiących na zaburzenia psychotyczne takie jak schizofrenia. W większości przypadków zmiany są bardziej spektakularne – skuteczność psychoterapii potwierdzana jest przez pacjentów, którzy odnoszą sukcesy w walce z zaburzeniami lękowymi, depresyjnymi czy zaburzeniami osobowości wymieniając tylko te najbardziej oczywiste.

Co tak naprawdę zmienia się w przebiegu terapii?

Zmiany zachodzące w przebiegu psychoterapii, o których mowa obserwować można jednocześnie na kilku poziomach: poznawczym, behawioralnym i biologicznym. Tym, co jest wspólne dla wszystkich procesów terapeutycznych jest istotna rola przywiązania w relacji terapeutycznej, która niejednokrotnie sama w sobie posiada już wymiar leczniczy. Przebywanie w towarzystwie osoby, której ufamy prowadzi do wzrostu poziomu dopaminy i endogennych opioidów – wykazuje zatem działanie nagradzające a nawet przeciwbólowe.

Z neurobiologicznego punktu widzenia warto zwrócić szczególną uwagę na znaczenie kory przedczołowej. Jest ona bowiem tym obszarem mózgu, który odpowiada za tzw. funkcje wykonawcze – planowanie działań, formułowanie ocen i sądów, podejmowanie decyzji. Jedną z jej funkcji jest także hamowanie – przede wszystkim niewłaściwych zachowań i nieadekwatnych reakcji emocjonalnych. Wszystkie te umiejętności są wyznacznikami wysokiej jakości funkcjonowania psychicznego i społecznego. Ich rozwój, możliwy do zaobserwowania w przebiegu oddziaływań o charakterze psychoterapeutycznym wiąże się z lepszym funkcjonowaniem właśnie tych części kory mózgu. Gdy młodsze pod względem ewolucyjnym obszary mózgu przejmują przewagę nad starszymi i bardziej pierwotnymi strukturami podkorowymi, wzrasta udział świadomych decyzji i logicznego myślenia a zachowanie staje się bardziej elastyczne i adekwatne do sytuacji. Ważnym krokiem w kierunku zdrowia psychicznego jest wyzbycie się irracjonalnych lęków i fobii, na które cierpi znacząca część osób zgłaszających się po pomoc psychoterapeutyczną. Również tu fizycznym wyrazem zmian zachowania jest pewien sposób modyfikacji aktywności mózgu związanej z kodowaniem i analizą bodźców. Terapia dąży do tego, aby zahamować „emocjonalne” ośrodki mózgu, jakimi są ciała migdałowate nieadekwatnie reagujące na bodźce uznawane za stresowe. Szkoła poznawczo-behawioralna, która najlepiej sprawdza się w leczeniu takich przypadków, bazuje na technikach opartych na warunkowaniu klasycznym. Ich biologiczną podstawą jest tworzenie nowych śladów pamięciowych – asocjacji pomiędzy stresowym bodźcem a niezagrażającą sytuacją.

Psychoanaliza a neuronauka

Większość szkół psychoterapeutycznych uznaje kluczową rolę wczesnych wspomnień dla kształtowania się zdrowej lub patologicznej osobowości. Dzięki neuronauce wiemy, że tzw. dziecięca amnezja wynika z niemożności tworzenia świadomych śladów pamięci autobiograficznej w początkowym okresie życia. Istnieją doniesienia, według których przyczyną tej sytuacji jest wysoki poziom neurogenezy zachodzącej w tym czasie w obszarze hipokampa. Kodowanie ma zatem charakter nieświadomy – nie oznacza to jednak, że wytworzone w jego następstwie engramy pamięci nie mają wpływu na zachowanie. Wręcz przeciwnie – pamięć o charakterze nieświadomym silnie rzutuje na sytuacje codziennego życia. Oczywiście nieświadome kodowanie zachodzi nie tylko w dzieciństwie. Każda sytuacja o charakterze stresowym niesie ze sobą duże prawdopodobieństwo tego, że kontrolę przejmą bardziej nieświadome i pierwotne obszary mózgu. Hormony stresu działają na ciała migdałowate i hipokampa w odmienny sposób – im większa aktywność ciał migdałowatych, tym mniejsza aktywność hipokampa. Kosztem świadomego i racjonalnego zapamiętywania odbywa się zatem kodowanie nieświadome, oparte na prostszych mechanizmach. Doszukiwać się tu można analogii do mechanizmu obronnego jakim jest wyparcie. Freudowskie „czynienie nieświadomego świadomym” jest w takim razie – posługując się terminologią neurobiologiczną – dążeniem do zapamiętywania zachodzącego przy udziale hipokampa. Okazuje się tym samym, że skuteczność „najmniej naukowej” z psychologicznych teorii osobowości potwierdzona może być nie tylko dobrymi wynikami terapii, ale też opisem biologicznych mechanizmów leżących u jej podłoża.

Badanie neurobiologicznych podstaw psychoterapii stało się możliwe dzięki rozwojowi zaawansowanych technik neuroobrazowania. Każde zaburzenie, a nawet lekka dysfunkcja psychiczna ma charakterystyczne dla siebie, nieodpowiednie wzorce w anatomii i aktywności mózgu. Okazuje się, że nie tylko oddziaływania farmakologiczne i operacyjne, ale także psychoterapeutyczne mają ogromne znaczenie dla poprawy funkcjonowania, a nawet całkowitego wyleczenia osób cierpiących na określone zaburzenia. Status badań w tej dziedzinie wciąż wymaga poprawy, naukowcy szczególnie podkreślają konieczność prowadzenia szerszej zakrojonych i bardziej systematycznych badań. Póki co pewne jest jedno – paradygmat zakładający jedność między tym co fizyczne i duchowe przestaje być tylko jednym z możliwych podejść, a staje się naukowo potwierdzaną rzeczywistością.  
 

Łucja Kudła
 
Literatura:
  • Mancia M., Psychoanalysis and Neuroscience. Springer 2006
... czyli jak lęk przed matematyką wpływa na rozwiązywanie prostych zadań arytmetycznych? :)  Biegłość w prostych zadaniach a... czytaj więcej
Aleksytymia jest jedną z najbardziej tajemniczych zagadek psychiatrii. Osoby cierpiące na to schorzenie nie tylko nie mają zd... czytaj więcej
Moda na psychopatów? Można zaryzykować tezę, że w środkach masowego przekazu panuje osobliwa moda na psychopatów. Taki archet... czytaj więcej
Trzy rodzaje uśmiechu Uśmiech rozpoznają ludzie ze wszystkich kultur. Mogłoby się wydawać, że jest on znakiem na tyle uniwers... czytaj więcej